زانینه‌ك ل دور ئامانێن خوارن لێنانێ‌

پێگوهۆڕێن باش بۆ ئامانێن زه‌ره‌رمه‌ند

سه‌ماح محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د*

ئامانێن تیڤالی دبه‌رنیاسن خارن پێڤه‌ نامینیت و ب شێوه‌كێ‌ بساناهی دهێنه‌ پاقژ كرن و خارن ب ‏شێوه‌كێ‌ جوان تێدا دهێته‌ لێنان.. تیڤال ژی ماده‌كێ‌ ره‌شه‌ كو ئامانێن خارن لێنانێ‌ پێ دهێنه‌ ‏دورپێچكرن (تغلیف) .. سه‌ره‌رای ئه‌ڤان باشیان تیڤال ماده‌كێ‌ خرابه‌ و زیانێن گه‌له‌ك مه‌زن لدیف خو ‏دهێلیت ئه‌گه‌ر بهێت و ئه‌م بشێوه‌كێ‌ دروست بكارنه‌ئینین، ژ به‌رڤێ‌ چه‌ندێ‌ ژی پێدڤیه‌ مه‌ ‏سه‌ره‌ده‌ریه‌كا باش دگه‌ل تیڤالی هه‌بیت داكو قاتێ‌ ب سه‌رڤه‌ یێ‌ تیڤالی ب ساخله‌م بمینیت، ده‌مێ‌ ئامانێن ‏تیڤالی لسه‌ر ته‌باخی یان دفرنێ‌ دا گه‌له‌ك بهێنه‌ گه‌رم كرن گه‌له‌ك زیانێ‌ دگه‌هینن و غازێن ژه‌هراوی ‏ژێ‌ ده‌ردكه‌ڤن بتایبه‌تی ئه‌گه‌ر ترشێ‌ ‏‎(Perflorooctanoicacid)‎‏ ‏‎(PFOA)‎‏ دناف پێكهاتا وێ‌ دا ‏هه‌بیت كو ماده‌كێ‌ كیمیای یێ‌ مه‌ترسیداره‌ و ژه‌هراوی یه‌ و هه‌ردیسان ده‌مێ‌ قاتێ‌ تیڤالی دسه‌لخیت ئه‌و ‏هیركێ‌ سه‌لخی دگه‌ل خارنێ‌ تێكه‌ل دبیت و زیانه‌كا گه‌له‌ك مه‌زن هه‌یه‌.‏

‏- زیانێن ئامانێن تیڤالی ده‌مێ‌ دسه‌لخن؟
‏1- ده‌مێ‌ ئه‌و كانزایێن زیانبه‌خش دچنه‌ دناف له‌شی دا ئه‌وێن دپێكهاتا تیڤالی دا دبنه‌ ئه‌گه‌رێ‌ ‏په‌نجه‌شێرێ‌
‏2- دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ زهایمه‌رێ‌
‏3- دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ زێده‌بونا هورمونێن (غوددا ده‌ره‌قی) ب شێوه‌كێ‌ نه‌ ئاسایی
‏4- دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ نه‌زوكیێ‌ یان په‌یدابوونا زاروكا ب كێشه‌كا نه‌ ئاسایی
‏5- به‌رگریا له‌شی كێم دكه‌ت ده‌مێ‌ له‌شی شیان نه‌مینن مادێن ژه‌هراوی دناف خوینێ‌ دا بكێشیت.‏

‏- چه‌وانیا دروست بكارئینانا ئامانێن تیڤالی؟
بسپور شیره‌تێ‌ دكه‌ن لجهێ‌ ئامانێن تیڤالی یێن سیرامیك، ستیل، شیشه‌.. هتد بهێنه‌ بكارئینان به‌لێ‌ ‏لده‌مێ‌ بكارئینانا ئامانێن تیڤالی

– پێدڤیه‌ گه‌له‌ك نه‌هێنه‌ گه‌رم كرن كو ببیته‌ جهێ‌ مه‌ترسیێ‌ ، پشت راست بین كو ئه‌و ئامانه‌ ‏كوالێتیه‌كا باشه‌ (أصلی)، پشت راست بین كو چ شه‌خته‌ نه‌كه‌فتینه‌ د تیڤالی دا، پێدڤیه‌ ب كه‌فچكێن ‏داری سه‌ره‌ده‌ریێ‌ دگه‌ل خارنێ‌ بكه‌ین ئه‌وا ئامانێن تیڤالی دا، ل ده‌مێ‌ شیشتنا ئامانێن تیڤالی ب ‏ئیسفه‌نجی دگه‌ل پاقژكه‌ری بهێته‌ پاقژكرن.‏

– دێ‌ چه‌وا تێڤالی (أصلی) ژ یێ‌ (تقلید) ژێك جودا كه‌ین
1- پێدڤیه‌ دپشتراست بین كو ماددێ‌ تیترافلوروئیپیلین ، و ‏PFOA‏ دنافدا نینن (مادێن كیمیایی یێن ‏مه‌ترسیدارن)‏
‏2-ئامانێن تیڤالێ‌ اصلی یێ‌ ب سه‌نگه‌ و یێ‌ ستیره‌ (یێ‌ هاریكاره‌ بو به‌لاڤكرنا گه‌رمیێ‌ ب شێوه‌كێ‌ ‏یه‌كسان و ناهێلیت خارن ب ساناهی بسوژیت)، یێ‌ راسته‌ (نیڤا ئامانی نه‌ یا قوره‌)، ده‌ستكێن وێ‌ د ‏هاریكارن بو هه‌لگرتنێ‌ و گه‌رمی تێدا ناچیت.‏

– هنده‌ك ژ جورێن ئامانێن خارن لێنانێ‌:‏

 

1- ئامانێن سیرامیك: خارن نامینیته‌ پێڤه‌ و بساناهی پاقژ دبیت.. هه‌روه‌سا گه‌رمیێ‌ ب شێوه‌كێ‌ باش ‏به‌لاڤه‌دكه‌ت و پارێزگاریێ‌ ل سه‌ر تاما خارنێ‌ دكه‌ت.‏


‏2- ئامانێن فافونی: بو لێنانا گوشتی و خارنێن پێدڤی ب گه‌رماتیه‌كا زێده‌ دهێنه‌ بكارئینان.. بو ‏پاقژكرنێ‌ ب زه‌حمه‌تن هه‌روه‌سا بو خارنێن ترش یێ‌ باش نینه‌ چونكه‌ تاما خارنێ‌ دگهوریت ئه‌گه‌ر ‏ترشاتی دناف دا بیت، و ئه‌گه‌ر مادێ‌ فافونی (ترسیب) بیته‌ دناف خارنێ‌ دا دبیته‌ ئه‌گه‌رێ‌ عێلنجیا و ‏نه‌خوشكرنا گه‌ده‌ی چونكه‌ مادێ‌ نیكل (ترسیب) دبیته‌ دناف خارنێ‌ دا ب ئه‌گه‌رێ‌ ترشاتی و ترشاتیێ ‏گه‌ده‌ی تێك دده‌ت.‏

‏3- ئامانێن ستیلی: باشترین جورێن ئامانا نه‌ بو چێكرنا خارنێ‌.. كارتێكرنێ‌ لسه‌ر تاما خارنێ‌ ناكه‌ت، ‏به‌لێ‌ ده‌مێ‌ خارن لێنانێ‌ خارن پێڤه‌ دمینیت.‏

4- ئامانێن پایرێكس: شیشه‌یێ‌ گه‌رماتیێ‌ یه‌ بو چێكرنا خارنێ‌ یێ‌ ساخله‌مه‌ و یێ‌ بێ‌ زیانه‌ به‌لێ‌ زیكا ‏دشكێت ب ئه‌گه‌رێ‌ پلا گه‌رماتیێ‌ یان به‌ركه‌تنا ئاڤێ‌ ل ده‌مێ‌ ئامان یێ‌ گه‌رم بیت

ئامانێن ته‌قنێ‌ (فخاری): گه‌له‌ك دساخله‌من و تاما خارنێ‌ خوش دكه‌ن و گه‌رماتیێ‌ ب شێوه‌كێ‌ باش ‏به‌لاڤه‌ دكه‌ن، به‌لێ‌ بو پاقژكرنێ‌ بزه‌حمه‌تن و هه‌روه‌سا بێهنا پاقژكه‌را دناف دا دمینیت. ‏

*كيمياگه‌ر

زێده‌تر نیشان بده‌

newar bashuri

وه‌كو رۆژنامه‌ڤان ل پارێزگه‌ها دهۆكێ كار دكه‌م. ل سالا 2007ێ هه‌تا نها ل سه‌ر كارێ راگه‌هاندنێ به‌رده‌وامم. ده‌رچوويێ زانكۆيا دهۆك پشكا ئاداب ئنگليزى مه‌.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *