پشکا دویێ: كۆرۆنا ڤایرۆس ژ شه‌ره‌كێ بایلۆژی بۆ په‌ژیكه‌كا جیهانی

ئه‌لند به‌نگین
د به‌شێ ئێكێ دا به‌حسێ ڤایرۆسان ب گشتی و ڤایرۆسا كۆرۆنا ب تایبه‌تی هاته‌كرن دیسان مه‌ به‌حسێ به‌رگیریا له‌شی و میكانیزما به‌رگیریێ دژی هۆكارێن نه‌خۆشیێ كر، نها پسیاره‌ك گه‌له‌ك دووباره‌ دبیت و دبیت رۆژانه‌ گوه لێ دبین و بۆچوونێن جودا ل سه‌ر دبینین

ئه‌رێ ڤایرۆسێ (COVID-19) ده‌ستكرده‌ و هاتییه‌ دروستكرن بۆ شه‌ره‌كێ بایلۆژی؟

هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ جورێ پسیارێ دوو به‌رسڤ هه‌نه‌: به‌لێ یان نه‌
ئه‌گه‌ر ئه‌م بێژین به‌لێ:

چین ژلایێ ئابووری ڤه‌ پێشكه‌فتنه‌كا مه‌زن بخۆڤه‌ دیت، دیسان كارگه‌ه و كۆمپانیێن مه‌زن یێن جیهانی ل چینێ هاتنه‌ ڤه‌كرن و ده‌ست ب كاری كرن. هه‌روه‌سا پێشكه‌فتن د هه‌می بواران دا بخۆڤه‌دیت و بۆ سیمبوله‌كا پێشكه‌فتنێ ل چه‌رخێ 21 هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ دبیت جهێ نه‌رازیبوونا ده‌وله‌تێن زلهێز بیت! هه‌ولبده‌ن چینێ ژلایێ ئابووری ڤه‌ لاواز بكه‌ن یان هه‌ولبده‌ن ئه‌و پێشكه‌فتنا بله‌ز یا چین تۆماردكه‌ت ل ئاسته‌كی ب راوه‌ستینن. دئه‌نجام دا ده‌وله‌تێن زلهێز ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ دروستكر دا بشێن چینێ لاواز بكه‌ن.

لێ د ڤێ هاوكێشێ دا كی زیان ڤێ كه‌فتیه‌؟
ژبه‌ركۆ چین وه‌لاته‌كێ پێشكه‌فتی یه‌ و ژلایێ پیشه‌سازیێ ڤه‌ ل رێزێن پێشیێ دهێت، هه‌لبه‌ت دێ پێتڤی ب وان مادده‌یان هه‌بیت یێن ل چینێ نه‌بن وه‌ك میناك (نه‌فت) ل ڤێرێ وه‌لاتێن كه‌نداڤی یێن وه‌كی سعودیێ و عیراقێ… وهتد دێ زیان ڤێكه‌فتی بن ژبه‌ر راوه‌ستیانا پیشه‌سازیا چینێ هوسا دبیته‌ ئه‌گه‌رێ داكه‌فتنا بهایێ نه‌فتێ كۆ زیان ب ئابوورێ وان وه‌لاتان دكه‌ڤیت یێن ئابوورێ وان ل سه‌ر نه‌فتێ بیت.

ژلایه‌كێ دیڤه‌ ده‌وله‌تێن زلهێز خاوه‌ن كۆمپانیێن ترۆمبێلا و ئامیره‌یێن ئه‌لكترۆنی یێن مه‌زنن بۆ میناك كۆمپانیا (Apple) یا ئه‌مریكی و چه‌ندین كۆمپانیێن دی ل چینێ هاتینه‌ دانان و هه‌ر ل وی وه‌لاتی پتریا به‌رهه‌مێن خۆ دروستدكه‌ن و ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ دهێنه‌ فرۆتن، ئه‌گه‌ر پیشه‌سازی و كارێن چینێ راوه‌ستیان هه‌لبه‌ت دێ كارێ به‌رهه‌مئینانا كۆمپانیا ژی هێته‌ راوه‌ستاندن و ل ڤێرێ وه‌لاتێن زلهێز دێ د زیان ڤێكه‌فتی بن و ئه‌و وه‌لاتێن ئابوورێ وان پێتر ل سه‌ر كه‌رتێن تایبه‌ت.

ده‌رئه‌نجام دا ئابوورێ جیهانێ دێ داكه‌فتنه‌ك تێدا دیاربیت كۆ هه‌لبه‌ت بۆ هه‌ر وه‌لاته‌كی زیانه‌كا مه‌زنه‌. د هه‌مان ده‌مدا ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ ب له‌ز به‌لاڤ دبیت و دبیت گه‌له‌ك كه‌سان تۆش بكه‌ت و ببیته‌ ئه‌گه‌رێ مرنا چه‌ندین كه‌سا ل وه‌لاتێن جیهانێ كۆ دبیت ڤالاهیێ د كه‌رتێن وان دا په‌یدا بكه‌ن تایبه‌ت كه‌رتێ ته‌ندروستیێ.

ئه‌گه‌ر دیسا به‌رسڤا به‌لێ هه‌لبژێرین و بێژین:
چین وه‌لاته‌كێ مه‌زنه‌ و هژمارا خه‌لكێ وی یا زۆره‌ دگه‌هیته‌ نێزیكی 1.437 (1) بلیون كه‌سان هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ هژمارا مه‌زن دبیت گه‌له‌ك كه‌سێن دانعه‌مر و نه‌خۆش هه‌بن، بۆچوونه‌ك هه‌یه‌ دبێژیت كۆ چینێ بخۆ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ دروستكریه‌ دا هژمارا هاولاتیێن خۆ كێم بكه‌ت و بشێن زارۆكێن نوی بئیننه‌ ژیانێ و ب په‌روه‌رده‌یه‌كا سه‌رده‌میانه‌ فێربكه‌ن دا مفای بگه‌هیننه‌ وه‌لاتێ چینێ د پاشه‌رۆژێ دا.

ئه‌گه‌ر چین دناڤ لابۆرێن خۆ دا ڤایرۆسه‌كێ ب ڤی ره‌نگی دروستبكه‌ن بۆ دانعه‌مران و نه‌خۆشان، هه‌لبه‌ت وان سه‌ركه‌فتن یا ئینای ژبه‌ركۆ رێژا هه‌ره‌ زۆر یا مرنێ ب ڤایرۆسا (COVID-19) دانعه‌مرن و هه‌لگرێن نه‌خۆشیێن دومدرێژن.

دڤی حاله‌تی دا چین یا سه‌ركه‌فتی یه‌ د لایه‌كی دا و شكه‌ستیه‌ د هه‌می لایان دا، چه‌وا؟
دگه‌ل دیاربوونا ڤایرۆسا (COVID-19) رۆژانه‌ حاله‌تێن تۆشبوونێ ل چینێ د زێده‌بوونێ دابوون، نه‌خۆشخانه‌ پڕ بوون و په‌نا برنه‌ به‌ر ب ئاڤاكرنا نه‌خۆشخانه‌یه‌كا تایبه‌ت ب تۆشبوویێن ڤایرۆسی، رۆژانه‌ ترس دناڤ خه‌لكێ چینێ دا به‌لاڤ دبوو، چین گه‌هشته‌ ئاسته‌كی كۆ پێتڤیێن خۆ پاراستنێ تێرا خه‌لكێ وێ نه‌كرن له‌و په‌نا بۆ وه‌لاتێن ژده‌رڤه‌ بر. لگوره‌ی داتا و ئامارێن بۆ مه‌ دیاربووین ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ گه‌له‌ك ب له‌ز دهێته‌ به‌لاڤكرن له‌وما پتریا وه‌لاتان سه‌ره‌دانێن خۆ بۆ چینێ راوه‌ستاندن كۆ ئه‌ڤه‌ زیانه‌كه‌ بۆ لایه‌نی بازرگانی یێ چینێ، ژلایێ هێلێن ئاسمانی ڤه‌ پتریا وه‌لاتان گه‌شتێن خۆ دگه‌ل راوه‌ستاندن ئه‌ڤه‌ ژی فاكته‌ره‌كێ دی یێ زیانبه‌خشه‌ بۆ ئابوورێ چینێ، هه‌می كارێن میری، پیشه‌سازی و گشتی هاتنه‌ راوه‌ستاندن ژبه‌ر به‌لاڤبوونا ڤی ڤایرۆسی. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ نه‌ بتنێ زیانه‌ بۆ چینێ لێ پاشڤه‌چوونا چینێ ژی دبیت دیاركه‌ت د رێزبه‌ندا ئابووری یا جیهانێ دا ئه‌گه‌ر چین وه‌لاتێ دووێ بیت ل جیهانێ ژلایێ ئابووری ڤه‌ دبیت نها ببیته‌ وه‌لاتێ ده‌هێ ئه‌گه‌ر پێتر نه‌بیت!

له‌وما دبیت وه‌لاته‌كێ وه‌كی چینێ پشتی وان هه‌می ده‌ستكه‌فتان، ڤێ هه‌ولدانێ نه‌كه‌ت دا نه‌كه‌ڤیته‌ دڤی بارۆدوخێ سه‌خت دا و دیسا بزاڤا بكه‌ت دا وه‌ك به‌رێ ئابوورێ خۆ بزڤرینیته‌ ڤه‌، ئه‌ڤه‌ ژبلی ژ ده‌ست دانا چه‌ندین كارمه‌ندێن ساخله‌میێ و خه‌لكێ سڤیل كۆ دێ بیته‌ زیانه‌ك بۆ ب رێڤه‌برنا كارێن وی وه‌لاتی.

ئه‌گه‌ر نها ئه‌م به‌رسڤا دووێ ب هه‌لبژێرین و بێژین ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ نه‌ ده‌ستكرده‌.
ژ بۆ كۆ شه‌ره‌ك بایلۆژی بهێته‌ كرن بێ گۆمان مرن ئارمانجه‌! ئه‌رێ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ كۆژه‌كه‌؟

به‌لێ كۆژه‌كه‌ لێ ب رێژه‌كا كێم 3.73% هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ رێژه‌كا كێمه‌ بۆ شه‌ره‌كێ بایلۆژی، ژبه‌ركۆ دا كۆ تۆ د شه‌ره‌كی دا ب سه‌ركه‌ڤی كۆشتنا رێژه‌كا زۆر یا مرۆڤان مه‌ره‌مه‌! لێ خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ مرنێ ب رێژه‌كا كێم ده‌رئه‌نجام دا دیاردبیت كۆ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ نه‌ ده‌ستكرده‌ و نه‌ شه‌ره‌كێ ئارمانج كریه‌، ژبۆ په‌سه‌ندكرنا گۆتنا خۆ دێ هنده‌ك راستیان به‌رچاڤ كه‌ین.

ژ بۆ شرۆڤه‌كرنا پرسیارا ئه‌رێ ئه‌ڤه‌ یه‌كه‌م په‌ژیكا جیهانگره‌؟ ئه‌م دێ هنده‌كێ ژ مێژوویا پزیشكی بكارئینین ژبۆ به‌رسڤدانا ڤی پرسیارێ (2)

1: تاعۆنا جوستینان (541 – 750ز)
ئه‌ڤ په‌ژیكه‌ ل سه‌ر ده‌مێ ده‌ستهه‌لاتا ئیمبراتوریه‌تا بیزه‌نتیان په‌یدا ببوو، نێزیكی 30 هه‌تا 50 ملیون مرۆڤا پێ مرن كۆ ل وی سه‌رده‌می نێزیكی نیڤا ژماره‌یا مرۆڤێن ل سه‌ر رویێ ئه‌ردی بوو.

2: مرنا ڕه‌ش (1347 – 1351ز)
ئه‌وا دگۆتنێ تاعونا ڕه‌ش ئه‌وا به‌لاڤبووی ل هه‌می ئه‌ورۆپایێ و بوویه‌ ئه‌گه‌رێ مرنا نێزیكی 25 ملیون كه‌سا كۆ باوه‌ری هه‌یه‌ پشتی 200 سالان ئامارا هاولاتیێن ئه‌ورۆپا گه‌هشته‌ ئه‌و ئامارا به‌ری سالا 1347.

3: خۆریك (ناڤبه‌را چه‌رخێ 15 و 17)
ده‌ما ل سالا 1492 ئه‌ورۆپی گه‌هشتینه‌ هه‌ردوو كێشوه‌رێن ئه‌مریكا هنده‌ك نه‌خۆشی په‌یدا بوون ژوان ژی نه‌خۆشیا خۆریكان بوو كۆ رێژا مرنێ تێدا نێزیكی 30% بوو.

4: كولێرا (1817 – 1823)
ئه‌ڤ نه‌خۆشیه‌ ل هندێ ده‌ركه‌فتیه‌، رێكخراوا ساخله‌میا جیهانی دیاركریه‌ كۆ ئه‌ڤ نه‌خۆشیه‌ سالانه‌ نێزیكی 1.3 هه‌تا 4 ملیون مرۆڤا سه‌رانسه‌ری جیهانێ دگریت و هه‌تا نها ژی یا به‌رده‌وامه‌ له‌وما ناڤێ وێ كریه‌ “په‌ژیكا ژبیركری”

5: ئه‌نفلاوه‌نزا ئیسپانی (1918 – 1919)
ئه‌ڤ په‌ژیكا ئه‌نفلاوه‌نزایێ لدۆماهیا شه‌رێ ئێكێ یێ جیهانی بوو و ده‌وله‌تێن زلهێز ئه‌و شیان نه‌بوون و هه‌لبه‌ت پێتڤیاتیێن نوشداری ژی نه‌بوون پێ به‌رهنگاریا ڤێ په‌ژیكێ بكه‌ن له‌وما نێزیكی 500 ملیون كه‌سا تۆشبوون و 50 ملیون پێ مرن.

6: ئه‌نفلاوه‌نزا هونگ كونگ (1968 – 1970)
پشتی نێزیكی 50 سالان سه‌ر دیاربوونا ئه‌نفلاوه‌نزا ئیسپانی، ئینفلاوه‌نزا هونك كونگ به‌لاڤبوو و نێزیكی ملیون كه‌سان پێ مرن و پتریا وان ل ویلایه‌تێن ئیكگرتی یێن ئه‌مریكا بوون.
7: (SARS ته‌وشا دژوارا تیژوارا هه‌ناسه‌یێ) كۆ ل سالا 2002 – 2004 ل چینێ دیاربوو كۆ ببوو ئه‌گه‌رێ مرنا 813 كه‌سان ژ 8437 تۆشبوویان كۆ رێژا مرنێ دبیته‌: 9.6%

8: په‌رسڤا به‌رازا (2009 – 2010)
دهێته‌ باوه‌ركرن كۆ ئه‌ڤه‌ ژی ڤایرۆسه‌كێ گیانه‌وه‌رنشین بوو ژ به‌رازان بۆ مرۆڤان ل ویلایه‌تێن ئێكگرتی یێن ئه‌مریكا دیاربوو كۆ نێزیكی 60 ملیون كه‌سان تۆشبوون و 575 هزار كه‌س پێ مرن.

9: ئیبولا (2014 – 2016)
ئیبولا ل ئه‌فریقیایێ دیارببو كۆ بوویه‌ ئه‌گه‌رێ مرنا 11325 كه‌سا ژ 28616 تۆشبوویان كۆ رێژا مرنێ دبیته‌ نێزیكی: 39%.

لدرێژاهیا مێژوویا مرۆڤایه‌تیێ و هه‌ر ژ ئه‌زه‌ل نه‌خۆشیێن ب ڤی ره‌نگی و به‌لكی دژوارتر ژی په‌یدابووینه‌، بۆ مه‌ هندێ دیاردكه‌ت كۆ دیاربوونا ڤایرۆسا كۆرۆنا نه‌ یه‌كه‌م ڤایرۆسه‌ كۆ رێژه‌كا هندا زۆرا خه‌لكی تۆشبكه‌ت و ل چه‌ند وه‌لاتێن جودا به‌لاڤ ببیت.

چ د سه‌لمینیت كۆ ڤایرۆسا (COVID-19) نه‌ ڤایرۆسه‌كا نوی یه‌ – وه‌ك گه‌وهه‌ر –؟

لدویڤ نویترین داخویانی یێن رێكخراوا جیهانی یا ساخله‌میێ و سه‌نته‌رێ كونترۆلكرن و به‌رهنگاربوونا نه‌خۆشیان وه‌سا دایه‌ دیاركرن كۆ ڤایرۆسا (COVID-19) د پێكهاتا خۆ یا جینی دا گه‌له‌ك نێزیكی ڤایرۆسا (SARS) ته‌نێ هنده‌ك گوهورینێن بچووك یێن گه‌وهه‌ری دناڤبه‌را وان دا هه‌نه‌، ئه‌ڤه‌ ژی ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ كۆ ئه‌ڤ ڤایرۆسا (COVID-19) وه‌رگوهێزكه‌كا ڤایرۆسێن به‌ری خۆ بیت له‌وما جاران ناڤ لێ ددانن (SARS-CoV-19) و ناڤێ ده‌ردی دبێژنێ (COVID-19).

دا پێتر بهێته‌ رۆهنكرن، د زانستێ بایلۆژی دا كریاره‌ك هه‌یه‌ دبێژنێ (بازدان)، بازدان گوهۆرینه‌كه‌ د رێزبه‌ندیا تفتێن نایترۆجینی یێن جینه‌كی یان گه‌رده‌كا ناڤكه‌ترشی. بازدان دبیته‌ ئه‌گه‌رێ گوهۆرینا ساخله‌تێن ڤایرۆسی بۆ نموونه‌: ئه‌گه‌ر ڤایرۆسه‌ك بتنێ دناڤ گیانه‌وه‌ران دا هه‌بیت، ب رێكا بازدانه‌كێ دشێت بهێته‌ گوهۆرین و بهێته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ مرۆڤی و ببیته‌ ئه‌گه‌ری نه‌خۆشیێ.

هه‌بوونا كریارا بازدانێ د زانستێ بایلۆژی دا به‌لگه‌یه‌كه‌ بۆ په‌سندكرنا هندێ كۆ ڤایرۆس نه‌ ده‌ستكرده‌.

دیسان (SARS-CoV-19) ژ (SARS) یا سالا 2002 دهێته‌ جودا كرن ژلایێ له‌زاتیا ڤه‌گۆهاستنا ڤایرۆسی، كۆ دماوه‌یه‌كێ كێم دا پێتر ژ 149هزار مرۆڤان تۆشكرن ل چه‌ندین وه‌لاتێن جودا.

ده‌رئه‌نجام:
ڤایرۆسا (COVID-19) نه‌ ڤایرۆسه‌كا ده‌ستكرده‌، ل دویڤ وان به‌لگه‌ یێن مه‌ دیاركرین و لگوره‌ی زانیاریێن به‌رده‌ست ژلایێ رێكخراوا جیهانی یا ساخله‌میێ دیاردبیت كۆ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ وه‌رگوهێزكه‌كه‌ بۆ درێژه‌پێدانا ڤایرۆسێن دی یێن بنه‌مالا كۆرۆنا یێ، لێ لگوره‌ی ڤی ده‌رئه‌نجامی هنده‌ك پسیارێن دی دهێنه‌ هه‌بوونێ بۆچی ل هنده‌ك وه‌لاتان به‌لاڤبوونا ڤی ڤایرۆسی پێتره‌ ژ هنده‌ك وه‌لاتێن دی؟ بۆچی هه‌تا نها ڤاكسین یان چاره‌سه‌ری بۆ نه‌ هاتیه‌ دیتن؟

پرسیارا ئێكێ:
كیژ وه‌لاتان رێژا به‌لاڤبوونا ڤایرۆسی پێتره‌؟
هه‌ر وه‌كی مه‌ ئاماژه‌ پێ دای كۆ ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ كوئه‌ندامێ هه‌ناسێ تۆشدكه‌ت، ژبه‌رهندێ دشێت ب ساناهی بهێته‌ ڤه‌گوهاستن بۆ مرۆڤێن دی، ئه‌ڤه‌ دزڤریته‌ڤه‌ بۆ نه‌ پێگریپێكرن ب رێنمایێن رێكخراوا جیهانی یا ساخله‌میێ، تێكه‌لیا مرۆڤان، كۆمبوون و بكارنه‌ئینانا پێتڤی یێن خۆ پاراستنێ، نه‌ پێگری پێكرن ب پاقژیێ و ده‌ستكرنا جهێن گشتی… و گه‌له‌ك هوكارێن دی. هه‌ر وه‌سا ژێرخانا ساخله‌میێ ژی رولێ خۆ دبینیت دڤی بواری دا، هنده‌ك وه‌لاتێن كۆ ژێرخانا وان یا ساخله‌میێ یا خراب هه‌تا راده‌یه‌كی دڤێن پێگریه‌كا توندتر ب رێنمایان بهێته‌كرن دا بشێن رێكێ ل به‌لاڤبوونا ڤایرۆسی بگرن ئه‌گه‌ر نه‌! دبیت رێژا تۆشبوونێ ل وان وه‌لاتان زۆر ببیت. هه‌روه‌سا ل وه‌لاتێن پێشكه‌فتی دبیت كه‌سێن ژده‌ڤه‌رێن تۆشبووی هاتی ببینه‌ ئه‌گه‌ر كۆ گه‌له‌ك كه‌س تۆش ببن ئه‌ڤه‌ ژی ڤه‌دگه‌ریت بۆ سڤك وه‌رگرتنا بابه‌تێ ڤایرۆسی و نه‌ پێگریپێكرنا رێنمایێن رێكخراوا ساخله‌میا جیهانی. له‌وما هنده‌ك وه‌لاتان رێژه‌كا زۆر یا تۆشبوونێ هه‌یه‌ و هنده‌كان رێژه‌كا كێم.

هه‌لبه‌ت به‌لاڤبوون ل سه‌ر خۆ پاراستنێ دمینیت و ب گرنگ وه‌رگرتنا به‌لاڤبوونا ڤایرۆسی.

چاره‌سه‌ری:
ڤایرۆس د به‌رنیاسن ب بازدانان یا به‌رئاقله‌ ئه‌گه‌ر بێژین ڤایرۆس دشێت گه‌له‌ك ب ساناهی بازدانان بكه‌ت هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ په‌یداكرنا چاره‌سه‌ریێ ب زه‌حمه‌تتر لێدكه‌ت. ژبه‌ركۆ ده‌رمانێن دژی ڤایرۆسان نه‌ وه‌ك یێن دژه‌به‌كتریا نه‌ كۆ راببن ب ژناڤبرن و هه‌لوه‌شاندنا هوكارێ نه‌خۆشیێ، ده‌رمانێن دژی ڤایرۆسان رادبن ب نه‌هێلانا زۆربوونا ڤایرۆسی ئه‌و ژی چه‌ند رێكه‌كن: دبیت رابن ب نه‌هێلانا نوسیانا ڤایرۆسی ب روویێ خانێ ڤه‌، نه‌هێلانا چوونا ژوور یا ڤایرۆسی بۆ خانێ، نه‌هێلانا گه‌هشتنا ڤایرۆسی بۆ DNA یا خانێ و …هتد، لێ ژ به‌دبه‌ختانه‌ ڤایرۆس دشێت ب ساناهی خۆ ب گوهۆریت و ب رێكه‌كا دی خۆ ژ وان میكانزمێن سه‌ری دیاركری قورتالبكه‌ت. له‌وما ئه‌و ده‌رمانێن دژه‌ ڤایرۆس دهێنه‌ دروستكرن مه‌ره‌م پێ سڤككرنا به‌رژه‌نگانه‌ و هه‌ست ب باشتربوونێ یه‌ لێ نه‌ ژناڤبرنا ڤایرۆسانه‌ به‌لكی دژه‌ڤایرۆس ماوه‌یێ نه‌خۆشیێ كیمتر دكه‌ن هه‌تا كۆ به‌رگیریا له‌شی بشێت ل سه‌ر ڤایرۆسان زال بیت.

ژبه‌ركۆ (SARS-CoV-19) ڤایرۆسه‌كا نوی یه‌ بۆ بنه‌مالا كۆرۆنا ڤایرۆسان، هه‌تا نوكه‌ پێزانینێن پێتڤی سه‌باره‌ت ڤی ڤایرۆسی و زۆربوونا وی دناڤ له‌شی دا یا دیار نینه‌ له‌وما هه‌تا نها لژێر پشكنینێ یه‌ بۆ هه‌ولدانا په‌یداكرنا چاره‌سه‌ریێ.

ئه‌گه‌ر بێژین بۆچی ڤاكسین بۆ نه‌هاتیه‌ دیتن؟ فه‌ره‌ بزانین ڤاكسین چیه‌؟
ڤاكسین گیراوه‌كه‌ كۆ هوكارێ نه‌خۆشیێ یێ مری یان یێ لاوازكری یان چه‌ند پارچه‌ك ژ هوكارێ نه‌خۆشیێ كۆ ئه‌نتیجینان ل سه‌ر روویێ خۆ هه‌لدگرن دكه‌نه‌ دناڤ له‌شی دا و له‌ش به‌رسڤدانا به‌رگیریا ئێكه‌می بۆ وان ئه‌نتیجینان دروست دكه‌ت و بیركه‌ره‌ خانه‌ پێزانینان ل سه‌ر هوكارێ نه‌خۆشیێ وه‌ردگرن ژیۆ پاراستنێ ژ دووباره‌ تۆشبوونێ ب هه‌مان هۆكارێ نه‌خۆشیێ. له‌وما هه‌تا كۆ ڤاكسینه‌ك دهێته‌ دیتن بودجه‌یه‌كێ مه‌زن بۆ دڤێت و هه‌روه‌سا ده‌مه‌كێ درێژ دڤێت هه‌تا بشێن ڤاكسینه‌كێ بۆ ڤایرۆسه‌كی په‌یدا بكه‌ن، چونكی ڤاكسین كریاره‌كه‌ هوكارێ نه‌خۆشیێ دكه‌نه‌ دناڤ له‌شێ مرۆڤێ ساخله‌م دا، دا له‌شێ وی به‌رگیری یێ دژی وان ئه‌نتیجینان په‌یدا بكه‌ن و له‌شی ب پارێزن ژ دووباره‌ تۆشبوونێ ب هه‌مان هۆكارێ نه‌خۆشیێ. له‌وما هه‌تا نها ڤاكسین نه‌هاتیه‌ دیتن و دگه‌ل هندێ ژی هه‌ولدان به‌رده‌وامن دا كۆ بشێن ب زویترین ده‌م ڤاكسینه‌كێ بۆ ڤی ڤایرۆسی په‌یدا بكه‌ن.

ده‌رئه‌نجامێ گشتی:
ڤایرۆسا (SARS-CoV-19) ڤایرۆسه‌كا كوئه‌ندامێ هه‌ناسێ یا كۆژه‌كه‌ ب رێژه‌یه‌كا دیاركری یا مرنێ كۆ دگه‌هیته‌ نێزیكی 3.73%*، هه‌می ته‌مه‌نان تۆش دكه‌ت لێ رێژا مرنێ د هه‌ر ته‌مه‌نه‌كی دا یا جودایه‌. ڤایرۆس لدویڤ به‌لگه‌ یێن هه‌ین نه‌ ڤایرۆسه‌كا ده‌ستكرده‌ بۆ جهه‌ك و خه‌لكه‌كێ دیاركری و د نها دا ئه‌ڤ ڤایرۆسه‌ هه‌تا راده‌كی دشێین بێژین هه‌می جیهان ڤه‌گرتیه‌.

*دبیت ئه‌ڤ رێژه‌یا هه‌ نه‌یا جێگیر بیت و بهێته‌ گوهۆرین، یان ل هه‌ر وه‌لاته‌كی رێژه‌كا دیاركری هه‌بیت لگوره‌ی سه‌ره‌ده‌ریكرنا وان دگه‌ل ڤایرۆسی و ژێرخانا ساخله‌میێ، لێ ل گوره‌ی وان داتا یێن ل به‌ر ده‌ستێ مه‌ ژلایێ رێكخراوا جیهانی یا ساخله‌میێ ڤه‌ ئه‌ڤ رێژه‌ نها رێژا مرنێ یه‌ ل هه‌می جیهانێ. (5)

باشترین چاره‌سه‌ری خۆ پاراستنه‌

ژێده‌ر/
(1) https://www.worldometers.info/world-population/china-population/
(2) From (business insider American site)
(3) https://www.worldometers.info/coronavirus/

زێده‌تر نیشان بده‌

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *